Cerkiew Bojańska, sofijski skarb UNESCO z freskami z 1259 roku
Cerkiew Bojańska to niewielka średniowieczna świątynia prawosławna u stóp Witoszy, w dzielnicy Bojana na skraju Sofii. Od 1979 roku znajduje się na liście światowego dziedzictwa UNESCO, a sławę zawdzięcza freskom z 1259 roku, jednym z najlepiej zachowanych średniowiecznych malowideł na Bałkanach. Łatwo tu dojechać z centrum, to idealny cel dla miłośników sztuki i historii.
Prawie osiem wieków temu nieznany malarz nadał tu twarze 240 postaciom z uderzającym realizmem. Ukryty podpis „Ja, Wasyl, napisałem” znaleziono pod tynkiem dopiero w latach 2000.
Historia cerkwi Bojańskiej
Cerkiew stoi w Bojanie, dziś dzielnicy Sofii u stóp Witoszy. W średniowieczu znajdowała się tu twierdza o nazwie Bojana, będąca rezydencją zarządców prowincji Sredec, jak wówczas nazywano Sofię. Najstarsza część, cerkiew wschodnia, powstała pod koniec X lub na początku XI wieku. To niewielka jednoabsydowa świątynia z sklepieniem krzyżowym, z której pierwszej warstwy fresków, z XI–XII wieku, zachowały się fragmenty.
W połowie XIII wieku budowlę znacznie rozbudowano. Sebastokrator Kałojan, kuzyn bułgarskiego cara, i jego żona Desisława dodali drugą część typu dwupiętrowej cerkwi-grobowca: na parterze rodzinną kryptę, powyżej rodzinną kaplicę. Cerkiew poświęcona jest świętym Mikołajowi i Pantelejmonowi, a inskrypcja fundatorów w średniobułgarskim podaje, że ozdobiono ją w 1259 roku za cara Konstantego Asena. Z zewnątrz nowa część zdobiona jest ceramicznymi ornamentami.
Freski z 1259 roku są powodem światowej sławy cerkwi. Namalowane na starszej warstwie przez nieznany zespół związany ze szkołą malarską z Tyrnowa, przedstawiają 89 scen z 240 postaciami ludzkimi. Żywot św. Mikołaja zajmuje 18 scen w narteksie i zawiera szczegóły życia codziennego; w „Cudzie na morzu” statek i kapelusze marynarzy przypominają flotę wenecką. Na ścianie północnej widnieją portrety fundatorów Kałojana i Desisławy oraz cara Konstantego Tycha i carycy Ireny, jedne z najbardziej życiowych w cerkwi i jedne z najstarszych portretów postaci z historii Bułgarii. W narteksie jest też najstarszy zachowany wizerunek św. Jana Rylskiego.
Późniejsi malarze dodali kolejne warstwy w XIV wieku, w XVI–XVII wieku i w 1882 roku, a w XIX wieku cerkiew rozbudowano ku zachodowi. Gdy wieśniacy chcieli rozebrać starą budowlę i postawić większą, caryca Eleonora, żona cara Ferdynanda I, pomogła ją uratować, ofiarowując pieniądze i grunt pod nową cerkiew, a od 1912 roku wspierała konserwację. Ferdynand założył wokół cerkwi niewielki park z rzadkimi północnoamerykańskimi sekwojami. Eleonora zmarła we wrześniu 1917 roku i została pochowana obok cerkwi; jej grób, zdewastowany w okresie komunistycznym, odtworzono po 1990 roku.
Badacze zaczęli studiować cerkiew w XIX wieku, gdy Wiktor Grigorowicz odkrył tu Pomianik bojański carów bułgarskich i palimpsest bojański. Francuski archeolog André Grabar opublikował monografię w 1924 roku. Freski odnawiano i czyszczono w latach 1912–1915 oraz w 1934 i 1944. W 1979 roku cerkiew wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO, a po długim okresie konserwacji w październiku 2008 roku w pełni udostępniono ją zwiedzającym. Dziś jest oddziałem Narodowego Muzeum Historycznego.
Ciekawostki o cerkwi Bojańskiej
- Na ścianach znajduje się 89 scen z łącznie 240 postaciami ludzkimi, wiele z silnie zindywidualizowanymi twarzami.
- Fundatorzy Kałojan i Desisława oraz car Konstanty Tych z carycą Ireną przedstawieni są na portretach uważanych za jedne z najstarszych wizerunków postaci historycznych Bułgarii.
- We fresku „Cud na morzu” statek i kapelusze marynarzy przypominają flotę wenecką.
- W narteksie znajduje się najstarszy zachowany wizerunek św. Jana Rylskiego.
- Podczas renowacji w latach 2006–2008 pod tynkiem odkryto napis „Ja, Wasyl, napisałem”; niektórzy historycy wątpią, że wskazuje on „Mistrza z Bojany”, bo mógł go zostawić pomocnik.
- System klimatyzacji utrzymuje wewnątrz 17–18 stopni Celsjusza, by chronić malowidła, a cerkiew należy do 100 narodowych obiektów turystycznych Bułgarii.
Wycieczki w pobliżu: Cerkiew Bojańska
Atrakcje w okolicy, które możesz zarezerwować online przez Viator:
Zwiedzanie cerkwi Bojańskiej: co warto wiedzieć
- Aby chronić freski, wejście ograniczono do małych grup na krótkie wizyty (podaje się do 8 osób na 10 minut), więc trzeba liczyć się z krótkim, zorganizowanym zwiedzaniem.
- Warto wypatrywać portretów Kałojana i Desisławy na ścianie północnej, 18 scen z życia św. Mikołaja oraz Chrystusa Pantokratora w kopule najstarszej części.
- Na dziedzińcu znajduje się grób carycy Eleonory i niewielki park z sekwojami posadzonymi przez cara Ferdynanda.
- W pobliżu leży Narodowe Muzeum Historyczne, a klasztor Dragalewci jest oddalony o około 4 km.
- Przed wyjazdem sprawdźcie Państwo aktualne godziny otwarcia i zasady zwiedzania.
Godziny otwarcia, dostęp i warunki mogą się zmienić. Sprawdź przed wyjazdem.
Mapa: gdzie leży Cerkiew Bojańska
Zdjęcia: Cerkiew Bojańska
Pytania
Czym jest cerkiew Bojańska?
To średniowieczna cerkiew prawosławna w dzielnicy Bojana w Sofii, poświęcona św. Mikołajowi i św. Pantelejmonowi. Od 1979 roku jest obiektem światowego dziedzictwa UNESCO.
Dlaczego cerkiew Bojańska jest sławna?
Zawdzięcza sławę freskom z 1259 roku, z 89 scenami i 240 postaciami. Należą do najlepiej zachowanych średniowiecznych malowideł na Bałkanach.
Jak stara jest cerkiew Bojańska?
Jej najstarsza część pochodzi z końca X lub początku XI wieku. Drugą część dodano w połowie XIII wieku, a trzecią w XIX wieku.
Gdzie leży cerkiew Bojańska i jak daleko jest od centrum Sofii?
Stoi w dzielnicy Bojana u stóp Witoszy, około 9 km na południe od centrum Sofii.
Kto zamówił freski w cerkwi Bojańskiej?
Sebastokrator Kałojan i jego żona Desisława, którzy rozbudowali cerkiew w połowie XIII wieku. Ich portrety widnieją na ścianie północnej.
Jak długo można przebywać w cerkwi Bojańskiej?
Aby chronić malowidła, wizyty ograniczano do małych grup na około 10 minut. Przed wyjazdem sprawdźcie Państwo aktualne zasady.
Także w pobliżu
Monaster Dragalewski
Sofia · carski klasztor z freskami z XV wieku
4 km stąd
Cerkiew Świętych Siedmoczislenników
Sofia · meczet zamieniony w cerkiew, nad rzymskim sanktuarium
7 km stąd
Rotunda św. Jerzego w Sofii
Sofia · rzymska rotunda z warstwami średniowiecznych fresków
7,5 km stąd
Cerkiew św. Petki Siodlarzy
Sofia · średniowieczna cerkiew nad rzymską kryptą w metrze
7,5 km stąd