Ratiaria, rzymska kolonia i stolica prowincji nad Dunajem
Ratiaria była ważnym rzymskim miastem nad Dunajem w północno-zachodniej Bułgarii, około 2 km na zachód od wsi Archar w obwodzie Widyń. Założona jako punkt wojskowy, za Trajana stała się kolonią, a później stolicą prowincji Dacja Nadbrzeżna. Dziś to cichy krajobraz archeologiczny, ceniony przez tych, którzy chcą zobaczyć rzymską granicę z dala od utartych tras.
Nazwa Ratiarii pochodzi od rodzaju łodzi rzecznej, a miasto produkowało kiedyś broń dla cesarstwa. Dziś jego ruiny leżą na otwartym polu nad Dunajem, a archeolodzy wciąż ustalają, jak wielkie było.
Historia Ratiarii
Miejsce znane było ze złota już w czasach tracjańskich, a źródła sugerują, że przed Rzymianami istniała tu tracka osada związana z kopalnią. Około 60 r. p.n.e. zaatakował je dacki król Burebista. Rzymskie miasto wyrosło z garnizonu założonego prawdopodobnie w latach 30. n.e. Nie wiadomo na pewno, jaka legia stacjonowała tu na początku, a obok obozu wojskowego zdaje się wcześnie powstała osada cywilna miejscowych i przybyszów z Italii. Nazwa pochodzi najpewniej z czasów Wespazjana, który umacniał limes dolnego Dunaju i organizował flotę dunajską; Ratiaria była jedną z jej baz, a sama nazwa oznacza typ łodzi używanej na Dunaju i Renie.
Po podziale Mezji w 86 r. Ratiaria należała do Mezji Górnej i służyła jako punkt wyjścia wypraw Trajana przeciw Dakom. Gdy Dacja stała się prowincją rzymską w 106 r., miasto straciło miejsce na granicy cesarstwa i otrzymało rangę kolonii, z nazwą Colonia Ulpia Traiana Ratiaria. Najstarsza datowana inskrypcja wspominająca kolonię pochodzi z 125 r. W II i III wieku rozrosła się w duże, zamożne miasto, ośrodek handlowy i port celny z rolnictwem w okolicy, radnymi miejskimi, kapłanami kultu cesarskiego i rzemieślnikami obrabiającymi złoto, brąz, szkło i kość.
Gdy Rzym wycofał się z Dacji około 270 r., Dunaj znów stał się granicą. Niedługo potem na południowym brzegu utworzono nową prowincję Dacja Nadbrzeżna, a Ratiaria została jej stolicą, siedzibą dowódcy wojskowego i Legii XIII Gemina. Działała tu też jedna z państwowych wytwórni broni cesarstwa. W IV wieku miasto stało się siedzibą biskupa; z imienia znani są biskupi Paulinus, Sylwester i Palladiusz, zwolennik arianizmu. W połowie V wieku miasto splądrowali Hunowie, prawdopodobnie w 447 r. Późniejsi cesarze odbudowali granicę, a blok z bramy miejskiej nosi słowa „Anastasiana Ratiaria semper floreat”, czyli „Niech Anastasiana Ratiaria zawsze kwitnie”.
Ostatnia pisemna wzmianka o mieście dotyczy zdobycia go przez Awarów, prawdopodobnie w 586 r. Czy życie zakończyło się od razu, archeologia nie rozstrzyga, ale starożytne miasto zniknęło najpóźniej na początku VII wieku, a w czasach Pierwszego Państwa Bułgarskiego na ruinach pojawiła się tylko niewielka osada. W 1925 r. Kościół katolicki przywrócił dawną diecezję jako tytularne arcybiskupstwo, które istnieje do dziś na papierze.
Ruiny przez wieki pozostawały widoczne. Pierwsze badania przeprowadził Felix Kanitz w 1862 r., a Václav Dobruský opisał w 1892 r. układ miasta. Wykopaliska pod kierunkiem Welisara Welkowa w latach 50. i na początku 60. XX w. odsłoniły dwie nekropolie, a w 1955 r. marmurową figurę spoczywającego Heraklesa, kopię dzieła przypisywanego Lizyppowi. Prace trwały od 1957 r., z udziałem włoskich archeologów, aż do zakończenia finansowania w 1991 r. W następnych latach nielegalne wykopy poważnie zniszczyły duże części stanowiska, a ich szczyt przypadł na lata 2001–2005. Po międzynarodowych protestach bułgarskie ministerstwo kultury nakazało w 2010 r. ochronę i wznowienie wykopalisk, a w 2013 r. badania podjęto na nowo przy wsparciu gminy Dimowo i Bułgarskiego Stowarzyszenia Archeologicznego. Szkody ujawniły jednak jeden fakt: miasto było co najmniej pięć razy większe, niż początkowo sądzono.
Ciekawostki o Ratiarii
- Nazwa Ratiaria pochodzi od rodzaju łodzi i jest jedną z zaledwie dwóch nazw osad na limesie dunajskim związanych z żeglugą rzeczną; drugą jest Sexaginta Prista w Ruse.
- Poświadczona jest tu późnorzymska państwowa wytwórnia broni, co uczyniło miasto jednym z głównych producentów broni cesarstwa.
- Blok z bramy miejskiej nosi inskrypcję „Anastasiana Ratiaria semper floreat”, życzenie, by odbudowane miasto kwitło na zawsze.
- Cmentarzyska wokół miasta dostarczyły największy w Bułgarii zbiór sarkofagów.
- W 1986 r. archeolodzy znaleźli skarb złota z 13 sztuk biżuterii damskiej i srebrnych łyżek.
- Marmurowa figura spoczywającego Heraklesa, wysoka zaledwie 41 cm, została skradziona z muzeum w Widyniu na początku 1992 r., później odzyskana w Niemczech i zwrócona.
Wycieczki w pobliżu: Ratiaria
Atrakcje w okolicy, które możesz zarezerwować online przez Viator:
Zwiedzanie Ratiarii: co warto wiedzieć
- Stanowisko leży na wysokim tarasie nad Dunajem, ograniczonym rzeką Archarica, w miejscowości zwanej Kaleto, na zachód od Archaru.
- Należy spodziewać się otwartego krajobrazu archeologicznego, a nie stojących zabytków; historię miasta opowiadają głównie znaleziska pokazywane w muzeach.
- Muzeum Historyczne w Widyniu jest głównym partnerem wykopalisk, a w Dimowie urządzono muzeum archeologiczne poświęcone stanowisku; przed wyjazdem sprawdźcie Państwo, co jest otwarte.
- Ponieważ to chroniony obszar archeologiczny, najlepiej zapytać na miejscu o warunki dostępu przed wizytą.
- Twierdza Baba Vida w Widyniu leży około 20 km stąd i naturalnie łączy się z wizytą w Ratiarii.
Godziny otwarcia, dostęp i warunki mogą się zmienić. Sprawdź przed wyjazdem.
Mapa: gdzie leży Ratiaria
Zdjęcia: Ratiaria
Pytania
Czym była Ratiaria?
Ratiaria była rzymskim miastem nad Dunajem, założonym jako punkt wojskowy i podniesionym do rangi kolonii za Trajana. W okresie późnorzymskim była stolicą prowincji Dacja Nadbrzeżna.
Gdzie leżą ruiny Ratiarii?
Leżą około 2 km na zachód od wsi Archar w obwodzie Widyń, w północno-zachodniej Bułgarii, około 27 km na południowy wschód od Widynia i 28 km na zachód od Lomu.
Dlaczego Ratiaria była ważna?
Była portem rzecznym i stacją celną przy przeprawie przez Dunaj oraz bazą floty rzymskiej. W późnej starożytności była stolicą prowincji, siedzibą biskupa i ośrodkiem produkcji broni.
Jak skończyła się Ratiaria?
Hunowie splądrowali ją w połowie V wieku, a za wschodniorzymskich cesarzy została odbudowana. Awarowie zdobyli ją około 586 r., a starożytne miasto zniknęło najpóźniej na początku VII wieku.
Co znaleziono w Ratiarii?
Wśród znalezisk są budynki publiczne, zachodnia brama i mur obronny, inskrypcje, rzeźby, mozaiki, złota biżuteria i wiele sarkofagów. Najbardziej znanym przedmiotem jest marmurowa figura spoczywającego Heraklesa.
Czy w Ratiarii nadal prowadzi się wykopaliska?
Tak. Po długiej przerwie i poważnych szkodach spowodowanych nielegalnymi wykopami badania wznowiono w 2013 r., a według źródeł trwały jeszcze w 2023 r.
Także w pobliżu
Baba Wida
Widyń · najlepiej zachowana średniowieczna twierdza w Bułgarii
20 km stąd
Jaskinia Magura
Bełogradczik · jaskinia z 750 prehistorycznymi malowidłami z guana
28 km stąd
Twierdza Bełogradczycka
Bełogradczik · rzymska twierdza wśród ogromnych skał
29 km stąd
Castra Martis
Kula · późnorzymska twierdza i wieża, od której wzięło nazwę miasto
33 km stąd